Hội thảo là hoạt động trọng tâm nối tiếp không gian triển lãm “UAH chuyển động cùng TOD - TP.HCM” khai mạc trước đó một ngày. Chuỗi sự kiện nằm trong khuôn khổ các hoạt động hướng tới kỷ niệm 50 năm xây dựng và phát triển UAH, trong hành trình 100 năm đào tạo Kiến trúc sư. Chuỗi hoạt động một lần nữa khẳng định định hướng của Nhà trường trong việc gắn đào tạo với thực tiễn, chú trọng giải quyết những vấn đề của xã hội. 

Định vị vai trò liên ngành và sẵn sàng nhận nhiệm vụ chiến lược

Mở đầu Hội thảo, PGS.TS.KTS. Phạm Trọng Thuật - Hiệu trưởng Nhà trường nhận định, nếu triển lãm là nơi phác họa cấu trúc đô thị qua các đồ án thiết kế, thì Hội thảo là nền tảng để cụ thể hóa cách thức đưa những ý tưởng đó vào đời sống. Khẳng định tính cấp thiết của vấn đề quy hoạch trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh đang chuyển mình, thầy Hiệu trưởng nhấn mạnh: “Chúng ta không bàn xem TOD có cần thiết hay không, mà bàn cách để TOD được thực hiện một cách hiệu quả. Vấn đề của chúng ta hôm nay không còn là nhận diện xu hướng, mà là tổ chức thực hiện”.

Theo đó, sự hiện diện của các cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương và doanh nghiệp tại Hội thảo minh chứng cho tính liên ngành của TOD. Đáng chú ý, Hiệu trưởng UAH bày tỏ kỳ vọng mạnh mẽ về việc Nhà trường sẽ là môi trường nền tảng để được giao phó và thực hiện các mục tiêu chiến lược của Bộ Xây dựng.

Cụ thể, PGS.TS.KTS Phạm Trọng Thuật khẳng định UAH sẵn sàng tham gia sâu vào công tác đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho hệ thống đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao. Câu chuyện đường sắt lúc này không chỉ đơn thuần là giao thông, mà sẽ được tích hợp với bản sắc về kiến trúc và quy hoạch của Nhà trường. Có thể nói, nhân lực do UAH đào tạo hướng đến giải quyết bài toán đường sắt thành không gian công cộng mang đậm bản sắc văn hóa đô thị, thay vì chỉ là những khối bê tông vận chuyển hành khách.

Góc nhìn này hoàn toàn đồng điệu với định hướng phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh. Tại Hội thảo, ông Võ Hoàng Ngân - Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP.HCM công bố mục tiêu chiến lược. Trong đó, thành phố dự kiến hoàn thành 6 tuyến metro với tổng chiều dài khoảng 187km vào năm 2030 và vươn lên 355km vào năm 2035. Để khối lượng hạ tầng khổng lồ này phát huy tác dụng, phương thức tiếp cận không thể chỉ dừng ở việc xây dựng đường tàu. “Metro không chỉ là phương tiện vận chuyển mà còn trở thành “động cơ” thúc đẩy kinh tế, giúp gia tăng giá trị đất đai, tạo nguồn lực tái đầu tư cho hạ tầng”, ông Ngân khẳng định. Ông đồng thời mong muốn giới chuyên môn tại Hội thảo hiến kế các giải pháp kỹ thuật, công nghệ và mô hình quản trị tiên tiến để TP.HCM hướng tới mô hình đô thị nén, giảm phát thải và ưu tiên giao thông công cộng.

Nhìn nhận vấn đề, ông Vũ Anh Tú - Phó Vụ trưởng Vụ Quy hoạch - Kiến trúc (Bộ Xây dựng) cho rằng TOD cần được xem là công cụ phát triển tổng hợp. Mặc dù định hướng từ các cấp lãnh đạo đã rõ ràng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay để hiện thực hóa TOD lại nằm ở các cơ chế triển khai.

Gỡ vướng thể chế và kiến tạo không gian sống TOD

Để vận hành “động cơ” metro, việc tháo gỡ các nút thắt về thể chế và không gian là yếu tố mang tính quyết định. Phân tích dưới góc độ quản lý nhà nước, TS. Tống Thị Hạnh - Cục trưởng Cục Quản lý nhà và Thị trường bất động sản (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng quy hoạch với tư duy dài hạn. Theo bà, quy hoạch TOD phải là sự tích hợp đa ngành, kết nối chặt chẽ giữa đất đai, tài chính đô thị, giao thông và nhà ở.

TS. Tống Thị Hạnh kiến nghị cần tận dụng tối đa các cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98/2023/QH15 và Nghị quyết 260/2025/QH15 để TP.HCM chủ động điều chỉnh chỉ tiêu quy hoạch, khai thác quỹ đất TOD và giữ lại nguồn thu giá trị đất tăng thêm để tái đầu tư hạ tầng. Đồng thời, bà lưu ý cần đẩy mạnh hợp tác công - tư (PPP) và có chiến lược phát triển nhà ở thương mại trong lõi TOD đi đôi với việc bố trí nhà ở xã hội tại các khu vực chuyển tiếp nhằm đảm bảo an sinh xã hội.

Đồng thuận với góc nhìn về thu hồi giá trị gia tăng từ đất đai, TS.KTS Phạm Trần Hải (Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM) chỉ ra rằng việc triển khai TOD đang vướng mắc ở các bài toán xác định hệ số sử dụng đất và phân chia lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp, người dân. Để tạo sự đột phá trong thực thi, ông Hải đề xuất nghiên cứu mô hình “Tập đoàn đường sắt đô thị” do Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, qua đó thống nhất các khâu từ đầu tư, vận hành đến khai thác bất động sản theo TOD.

Bên cạnh các cơ chế, Hội thảo đặc biệt chú trọng đến thiết kế không gian, lĩnh vực vốn là thế mạnh đào tạo và nghiên cứu cốt lõi của UAH. Phân tích thực tiễn từ tuyến Metro số 1 (chạy dọc Đại lộ Võ Nguyên Giáp), nhóm kiến trúc sư UAH chỉ ra thực trạng lãng phí không gian dưới tuyến tàu trên cao. Việc thiếu kết nối với các hình thức di chuyển phi cơ giới (đi bộ, xe đạp) khiến khu vực này chưa phát huy hết tiềm năng. Nhóm nghiên cứu đã mạnh dạn đề xuất tái cấu trúc khu vực này thành các hành lang đô thị đa chức năng, đồng thời cảnh báo việc gia tăng mật độ xây dựng quanh nhà ga phải đi kèm với giải pháp hạ tầng xanh để ứng phó hiệu ứng “đảo nhiệt đô thị” đặc trưng của vùng nhiệt đới.

Ngoài ra, Hội thảo còn tổ chức hoạt động thực địa "Khảo sát đường thủy Bạch Đằng – Thảo Điền – Ba Son" nhằm đối thoại mở về tiềm năng kết nối hạ tầng xanh dọc sông Sài Gòn.

Kết quả Hội thảo đồng thời cho thấy vai trò ngày càng rõ của Nhà trường trong việc tham gia vào các bài toán phát triển đô thị quy mô lớn. Các kết quả nghiên cứu và kiến nghị sẽ được phân loại, hệ thống hóa và chuyển tải đến Ủy ban Nhân dân TP.HCM, Bộ Xây dựng cùng các cơ quan quản lý Nhà nước. Hội thảo kỳ vọng những đóng góp sẽ cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác hoạch định chính sách, quy hoạch và thiết kế hệ thống đường sắt đô thị định hướng TOD trong thời gian tới. Trong bối cảnh TP.HCM đang đẩy nhanh các chương trình phát triển hạ tầng, những nội dung được đặt ra tại Hội thảo tạo thêm cơ sở để các bên liên quan tiếp tục hoàn thiện giải pháp và thúc đẩy triển khai. Đây cũng là tiền đề để tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, hướng tới các bước đi cụ thể trong tổ chức thực hiện TOD trong thời gian tới.

Một số hình ảnh tại Hội thảo: