Tổ chức lại không gian theo mô hình đa cực

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS.KTS Phạm Trọng Thuật - Hiệu trưởng UAH nhận định TP.HCM đang bước vào một giai đoạn phát triển mang tính bước ngoặt. Theo định hướng quy hoạch, thành phố sẽ hình thành năm cực tăng trưởng gồm trung tâm tài chính và dịch vụ quốc tế; cực đổi mới sáng tạo phía Đông; cực công nghiệp và logistics phía Bắc; cực cảng biển, thương mại tự do phía Nam; và cực kinh tế biển, du lịch hướng ra Cần Giờ, Vũng Tàu, Hồ Tràm. Sau khi mở rộng không gian phát triển, thành phố không chỉ lớn hơn về quy mô mà đang chuyển sang một mô hình phát triển mới. Đó là mô hình siêu đô thị đa cực, hướng tới trở thành trung tâm kinh tế, tài chính và đổi mới sáng tạo của khu vực. Thầy nhấn mạnh: “Điều quan trọng không chỉ là hình thành các cực phát triển, mà còn là tạo dựng một cấu trúc không gian đủ năng lực kết nối các cực ấy thành một chỉnh thể thống nhất”.

Nhận định này cũng là điểm gặp gỡ trong nhiều tham luận tại hội thảo. ThS.KTS Vũ Chí Kiên - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM cho rằng cấu trúc đô thị không chỉ quyết định sự phân bố các trung tâm và hành lang phát triển, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sử dụng nguồn lực, năng lực liên kết vùng, sức cạnh tranh của nền kinh tế và chất lượng sống của người dân. Theo ông, quy hoạch tổng thể của TP.HCM chỉ có thể đạt chất lượng khi được hình thành trên cơ sở đối thoại học thuật, phản biện khoa học và tiếp thu kinh nghiệm quốc tế, thay vì chỉ dựa trên góc nhìn của cơ quan quản lý hay đơn vị tư vấn.

Chia sẻ góc nhìn quốc tế, TS.KTS Quentin Michaud (Boston Consulting Group) nhận định TP.HCM sau mở rộng địa giới đã có đủ điều kiện để phát triển thành một đô thị có sức cạnh tranh toàn cầu. Tuy nhiên, lợi thế đó chỉ có thể được chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh nếu thành phố xây dựng được một cấu trúc phát triển tích hợp. Trong đó hạ tầng, logistics, đổi mới sáng tạo và chất lượng sống được phát triển đồng bộ. Ông đề xuất định hướng tổ chức siêu đô thị theo 5 cực phát triển, 5 hành lang kinh tế - xã hội, 10 vùng phát triển và 6 khu chức năng đặc thù, đồng thời xác định bốn nhóm động lực ưu tiên gồm AI và kinh tế số, công nghệ cao, hạ tầng chiến lược và các dịch vụ nâng cao chất lượng sống.

TS.KTS. Phạm Ngọc Tuấn - Trưởng khoa Quy hoạch tiếp cận bài toán từ việc chuyển hóa các động lực phát triển thành cấu trúc không gian đô thị. Trên cơ sở tổng hợp các lý thuyết về đô thị toàn cầu, vùng đô thị mở rộng, đô thị đa cực cùng kinh nghiệm của Tokyo, Seoul, Thượng Hải và London, nhóm nghiên cứu đề xuất cách tiếp cận chuyển hóa các động lực phát triển mới của TP.HCM thành cấu trúc không gian của một siêu đô thị.

Theo TS.KTS. Phạm Ngọc Tuấn, sau khi mở rộng địa giới, lợi thế của TP.HCM không chỉ nằm ở quy mô dân số gần 14 triệu người, vị trí cửa ngõ quốc tế hay hệ thống cảng biển, hàng không, mà còn ở dư địa để hình thành các cực tăng trưởng mới. Vấn đề đặt ra là phải tổ chức lại không gian phát triển trên nền tảng những động lực đó, thay vì tiếp tục phát triển theo tư duy mở rộng đơn cực như trước đây. Từ cách tiếp cận này, nhóm nghiên cứu đề xuất hình thành các cực phát triển chuyên biệt gắn với tài chính, đổi mới sáng tạo, logistics, kinh tế biển và du lịch; đồng thời thiết lập các hành lang phát triển Đông - Tây, Bắc - Nam, hành lang logistics, hành lang kinh tế biển và hành lang sinh thái để kết nối toàn bộ không gian đô thị. Mô hình này hướng đến phát huy lợi thế riêng của từng khu vực nhưng vẫn tạo thành một mạng lưới liên kết thống nhất, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn thành phố.

Không dừng ở việc đề xuất mô hình không gian, nghiên cứu của UAH còn xác định năm động lực nền tảng gồm nguồn lực con người và đổi mới sáng tạo, kết nối toàn cầu, hạ tầng tích hợp, hệ sinh thái tự nhiên và thể chế phát triển. Đây được xem là những trụ cột để chuyển hóa quy hoạch từ một bản định hướng không gian thành công cụ tạo lập tăng trưởng, nâng cao chất lượng sống và tăng khả năng thích ứng của TP.HCM trong nhiều thập niên tới. 

Không gian xanh là hạ tầng của siêu đô thị

Bên cạnh các cực kinh tế, bộ khung sinh thái của siêu đô thị nhận được sự quan tâm lớn từ các chuyên gia. ThS.KTS Nguyễn Thu Phong - Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam cảnh báo về xu hướng các mảng xanh ngày càng bị đẩy ra vùng ven do quá trình đô thị hóa lan tỏa. Việc sáp nhập địa giới mở ra cơ hội lớn khi TP.HCM lần đầu tiên quản lý trọn vẹn toàn bộ lưu vực sông Sài Gòn và sông Đồng Nai trong cùng một không gian hành chính. Để không gian xanh không chỉ là một chỉ tiêu trên giấy, ông Phong kiến nghị thành phố cần xem hệ thống công viên là hạ tầng thiết yếu tương tự trường học hay bệnh viện. Thành phố cần đầu tư mạng lưới công viên đa cấp độ, từ công viên trung tâm đến các khoảng xanh quy mô nhỏ. Đồng thời, mô hình Greenhood xây dựng không gian xanh gắn liền với sự tham gia, chăm sóc trực tiếp của cộng đồng cư dân, cần được áp dụng rộng rãi tại cấp phường, xã nhằm nâng cao chất lượng sống thực tế cho người dân sau hợp nhất.

Biến quy hoạch thành động lực phát triển

Tại phiên tọa đàm của hội thảo, các chuyên gia đã thảo luận về lộ trình thực thi. Trong vòng 5 năm tới, nhiệm vụ cấp bách là nhanh chóng hoàn thiện hệ thống quy hoạch phân khu. Đây là điều kiện pháp lý để khơi thông các nguồn lực đầu tư. Đồng thời, thành phố cần tập trung giải quyết bài toán giao thông công cộng gắn với TOD, xây dựng hệ thống quy chuẩn tiêu chuẩn đặc thù và hoàn thiện cơ chế hợp tác công - tư (PPP) để huy động nguồn lực xã hội. 

Trong lộ trình đó, vai trò của Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh cũng được đặt ra như một mắt xích quan trọng. Hiệu trưởng UAH cho rằng Nhà trường tiếp tục phát huy vai trò là đơn vị tham vấn chuyên môn, phản biện chính sách và đồng hành cùng thành phố trong quá trình hoàn thiện quy hoạch, xây dựng quy chuẩn, tiêu chuẩn và các cơ chế phát triển đô thị. Bên cạnh đó, PGS.TS.KTS Phạm Trọng Thuật đề xuất Nhà trường tham gia đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý đô thị cấp phường, xã. Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền hai cấp, nhiều cán bộ địa phương sẽ trực tiếp tham mưu về quy hoạch, quản lý đô thị, trật tự xây dựng và phát triển dự án.  UAH có thể tổ chức các khóa bồi dưỡng ngắn hạn nhằm cập nhật kiến thức chuyên môn và kỹ năng quản lý cho lực lượng này. 

Với 92 tóm tắt được gửi về và 55 công trình nghiên cứu được tuyển chọn công bố trong Kỷ yếu hội thảo, sự kiện đã phản ánh bức tranh nghiên cứu đa ngành về cấu trúc không gian đô thị và mô hình siêu đô thị TP.HCM. Bên cạnh phân tích những vấn đề đặt ra trong quá trình phát triển, các tham luận còn đề xuất nhiều giải pháp có giá trị thực tiễn, góp phần bổ sung cơ sở khoa học cho Quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh và tiếp tục khẳng định vai trò của Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh trong kết nối tri thức, phản biện học thuật và đồng hành cùng sự phát triển của Thành phố.